Saga heilbrigðisþjónustu á Ísafirði
ForsagaAndreas Peter Jensen sat fyrstur lækna á Ísafirði, frá 1845 til 1846. Þrír fyrstu læknar Ísfirðinga voru reyndar danskir, en hinir voru J. P. Weywadt og C. J. Clausen. Hjúkrun fór þá að mestu fram í heimahúsum, en á Ísafirði var Kristín Ásgeirsdóttir (1827-1896) þekktust fyrir þá iðju. Hún bjó að Brunngötu 14 þar sem hún kom upp tveimur sjúkrarúmum, sem ef til vill mætti kalla vísir að fyrsta sjúkrahúsi á Ísafirði.
Sjúkrahús í Mánagötu Þorvaldur Jónsson nýtti sér sjúkrarúm Kristínar, en hann hlaut læknisembættið árið 1863. Hann sá hins vegar fljótlega að framboð á sjúkrarúmum og aðstaða til lækninga var langt í frá viðunnandi og gerðist þegar árið 1889 forgöngumaður að byggingu sjúkrahúss á Ísafirði. Þá sat Þorvaldur í stjórn Sparisjóðsins á Ísafirði og fékk samþykktan styrk til byggingar sjúkrahúss úr viðlagasjóði hans. Chr. Salvesen & Co., lánadrottnar skoskra kaupmanna á Ísafirði, gáfu hús undir sjúkraaðstöðu að Mánagötu 1, svokallað Fischershús, að því tilskyldu að tekið væri yfir lán sem á því hvíldi. Nokkur rúm með dýnum og ábreiðum voru sett þar inn auk uppskurðarborðs, en húsið var þó aldrei notað sem sjúkrahús, nema einn utanbæjarmaður var lagður þar inn í nokkra daga.
 Húsið að Mánagötu 1 var selt Hannesi Hafstein, þá bæjarfógeta, með hagnaði og byggt var nýtt hús sem betur gat gegnt hlutverki sjúkrahúss að Mánagötu 5. Styr stóð um byggingu nýja hússins, en fremst í flokki andmælenda stóðu pennar eina blaðs bæjarins, Þjóðviljans unga. Þeir töldu allt of mikið lagt í húsið og fundu því allt til foráttu - kölluðu það meðal annars „spítala húmbúgið“ og fleiri miður fallegum nöfnum, meira að segja eftir byggingu þess þegar það hafði margsannað gildi sitt.  Þar tók fyrsta sjúkrahús á Ísafirði til starfa árið 1897, en fyrsta forstöðukona þess var Ástríður Jónsdóttir. Sjúkrahúsið rúmaði 8-10 sjúklinga, en þegar starfsemi þess flutti á Eyrartún árið 1925 voru þar að staðaldri um 20 sjúklingar, þó það rúmaði ekki nema helming þess fjölda með góðu móti. Eftir að sjúkrahúsið flutti í nýtt húsnæði að Eyrartúni var því breytt í elliheimili, en gegnir nú hlutverki gistihúss.
Sjúkrahúsið á EyrartúniVilmundur Jónsson læknir var helsti hvatamaður að byggingu sjúkrahússins á Eyrartúninu og hreyfði hann því máli strax eftir að hann varð héraðslæknir árið 1917. Árið 1919 hóf bæjarstjórn Ísafjarðarkaupstaðar undirbúning að byggingu sjúkrahússins. Húsameistari ríkisins, Guðjón Samúelson, teiknaði húsið og skilaði þar að auki metnaðarfullum tillögum að nánasta umhverfi þess. Við staðarvalið var haft í huga að sjúkrahúsið þurfti að standa á rólegum og kyrrlátum stað, utan mesta annasvæðis í bænum, en jafnframt varð að gæta þess, að aðgangur að því væri greiður. Þegar þetta tvennt var haft í huga og einnig, að byggingarlóðir lágu ekki á lausu á eyrinni, kom varla annar staður til greina en Eyrartún.
Ísafjarðarbær, Norður-Ísafjarðarsýsla og Íslenska ríkið lögðu fé til verksins, sem kostaði 300.000 krónur með lækningaáhöldum. Síðla árs 1923 hófust framkvæmdir, en húsið var svo vígt 17. júní árið 1925 við hátíðlega athöfn. Varla þarf að hafa mörg orð um dugnaðinn við byggingu hússins þegar litið er til hversu skammur byggingartíminn var, og hversu vandað var til verksins, eins og það ber enn merki. Sjúkrahúsið var myndarlegasta sjúkrahúsbygging landsins um þær mundir, með kjallara og þremur hæðum þar sem gert var ráð fyrir 30 - 40 sjúklingum. Þörfin reyndist hins vegar svo mikil að rúmafjöldi fór fljótlega yfir 50.
 Það þótti bera vitni um stórhug og jafnvel dirfsku að reisa svo stórt sjúkrahús á þessum tíma. Eftir því sem tímar liðu kom í ljós að byggt var af framsýni og raunsæi. Sjúkrahúsið þjónaði Ísfirðingum, Vestfirðingum og stórum hópi íslenskra og erlendra sjómanna allt fram til ársins 1989. Strax á sjöunda áratugnum var engu að síður bent á að gamla sjúkrahúsið væri of lítið og stæðist ekki kröfur samtímans, enda var þá liðin nær hálf öld frá byggingu þess. Árið 1987 samþykkti bæjarstjórn að húsið yrði nýtt fyrir starfsemi bóka-, skjala- og listasafns, en húsið var vígt til þeirra nota með mikilli athöfn 17. júní árið 2003.
Sjúkrahúsið á TorfnesiHinn 16. september 1975 tók Matthías Bjarnason, þáverandi heilbrigðisráðherra, fyrstu skóflustunguna að þeirri byggingu sem nú hýsir Heilbrigðisstofnun Ísafjarðarbæjar. Arkitekt sjúkrahússins er Jes Einar Þorsteinsson. Áætlaður verktími var sex ár, en töluvert teygðist úr því. Árið 1995, tuttugu árum eftir fyrstu skóflustunguna, sást loks hilla undir verklok. Árinu áður hafði þó verið ráðist í umsvifamiklar viðgerðir á húsinu sem kláruðust fyrst árið 1997.
 Húsið var hægt og bítandi tekið í notkun. Heilsugæslustöðin flutti fyrst inn í janúar 1983, röntgendeildin flutti inn í október sama ár og tannlæknar mánuði síðar. Rannsóknarstofan flutti svo í núverandi aðsetur í ársbyrjun 1984 og endurhæfingardeildin fáum mánuðum síðar.
Í mars 1989 flutti starfsemi Fjórðungssjúkrahússins alfarið úr gamla húsinu í nýju bygginguna. Á þeim tíma var lokið við frágang fyrri legudeildarinnar, en gert var ráð fyrir tveimur í allt. Verklegum framkvæmdum við síðari legudeildina lauk í apríl 1994, en hún var síðan opnuð að fullu 30. apríl árið 1995.
Árið 1995 urðu hörmulegir atburðir í Súðavík og á Flateyri þegar snjóflóð féllu með miklu manntjóni. Þá sannaðist með áþreifanlegum hætti mikilvægi þess að hafa vel búna heilbrigðisstofnun á svæðinu með þjálfuðu og dugmiklu starfsfólki. Framlag lækna stofnunarinnar, hjúkrunarfólks og annarra starfsmanna við þessar kringumstæður vakti mikla athygli á landsvísu og má að ósekju kalla þrekvirki.
Um áramótin 1997 og 8 urðu nokkur tímamót í skipulagi heilbrigðisþjónustu á svæðinu. Þá sameinuðust sex stofnanir í Heilbrigðisstofnunina, Ísafjarðarbæ. Þetta voru heilsugæslustöðvarnar á Ísafirði, Flateyri og Þingeyri og hjúkrunarheimilin á Flateyri og Þingeyri auk Fjórðungssjúkrahússins á Ísafirði. Sameiningin var gerð með sparnað og aukna samvinnu hinna ýmsu deilda að leiðarljósi. Árið 2003 var stjórn stofnunarinnar felld niður vegna breytts lagaramma þess að lútandi, og aukin ábyrgð þar með færð á herðar framkvæmdastjóra hennar.
Starfsemi FSÍ Við hönnun nýja sjúkrahússins var lögð áhersla á að þar yrði um deildaskipt sjúkrahús að ræða, þ.e.a.s. að starfrækt yrði skurðlækna- og kvensjúkdómaþjónusta, fæðingarhjálp og lyflæknisþjónusta. Þjónusta FSÍ hefur vaxið jafnt og þétt á síðastliðnum árum – allt til ársins 1996, en síðan þá hefur ásókn í þjónustuna dalað heldur. Um það vitna tölulegar upplýsingar um starfsemi sjúkrahússins. Á árinu 1989 voru innlagnir samtals um 540, en flestar urðu þær árið 1996, eða 1012. Nú er ekki óvanalegt að innlagnir séu á milli 6 og 8 hundruð á ári. Árið 1989 voru skurðaðgerðir 252, flestar voru þær árið 1996 eða 814 en hafa síðustu ár verið í kringum 600.
Á FSÍ hefur verið leitast við að fylgjast grannt með tækniframförum og breytingum á vinnuháttum á læknasviði. Þannig hefur kviðarholssjá í greiningartilgangi og síðar til minniháttar inngripa verið notuð hér síðan 1985. Stærri aðgerðir á kviðarholi með aðstoð kviðsjár (gallkögun o.fl.) hafa verið framkvæmdar á FSÍ frá ársbyrjun 1993. Þetta hefur þýtt að unnt er að sinna langstærstum hluta bráðasjúkdóma á svæðinu. Þó verður að senda þá til Landspítalans - Háskólasjúkrahúss sem þurfa gjörgæslu eða þarfnast sérhæfðari aðgerða svo sem hjarta-, æða-, heila-, tauga-, og gerviliðaaðgerða. Auk þess er ekki óalgengt að sjúklingar séu sendir til Reykjavíkur til frekari greiningar, svo sem sneiðmyndatöku og segulómunar.
Frá byrjun árs 1994 hefur háls- nef- og eyrnalæknir komið reglulega til Ísafjarðar og framkvæmt fjölda aðgerða. Aðrir sérfræðingar sem koma reglulega eru augnlæknir, kvensjúkdómalæknir, bæklunarskurðlæknir, stoðtækjafræðingur, barnalæknir, hjartasérfræðingur, sálfræðingur og öldrunarlæknir auk þess sem krabbameinsleit er framkvæmd á Ísafirði tvisvar á ári. Þessi aukning í þjónustunni hefur sparað marga ferðina til Reykjavíkur og dregið verulega úr vinnutapi á þjónustusvæði stofnunarinnar.
Eins og í flestum sjúkrahúsum utan höfuðborgarsvæðisins hefur engu að síður gengið misjafnlega að manna stöður lækna, hjúkrunarfræðinga og ljósmæðra á Ísafirði. Nú rofar til í tveimur síðastnefndu flokkunum, en það er að mestu fjarkennslu að þakka sem hefur verið í boði undanfarin ár. Framboð lækna, og þá sérstaklega sérfræðinga, er afar óstöðugt í stofnuninni, og sjaldan sem eftirspurninni er með öllu fullnægt. Þetta er ástand sem erfitt er að búa við, en starfsfólk spítalans hefur lagst á eitt til að hægt sé að veita eins fullkomna heilbrigðisþjónustu og völ er á, þótt það kosti æði langa vinnuviku í mörgum tilfellum.
Rekstur sjúkrahúss og heilsugæslu á Ísafirði er byggðamál í orðsins víðasta skilningi. Um er að ræða stóran vinnustað sem veitir mörgum atvinnu. Vinnustað sem hefur á að skipa miklum fjölda einstaklinga með langskólanám að baki auk fjölhæfrar og mikillar reynslu. Vinnustaður sem veitir þjónustu sem er ein af meginforsendum þess að fólk geti hugsað sér búsetu annars staðar en á suð-vesturhorni landsins.
FramtíðarhorfurHægt er að lesa um framtíðarhorfur sjúkrahússins í stefnumótun HSÍ.
HeimildirTextinn er að hluta unninn upp úr söguyfirliti Guðjón S. Brjánsson, fyrrum framkvæmdastjóra Fjórðungssjúkrahússins á Ísafirði.
Aðrar heimildir:
Ársskýrslur sjúkrahússins.
Vilmundur Jónsson. Sjúkrahús og sjúkraskýli á Íslandi í hundrað ár. Ísafoldarprentsmiða hf. Reykjavík, 1970.
Jóhann Gunnar Ólafsson. „Sjúkrahús á Ísafirði“. Ársrit Sögufélags Ísfirðinga 1965. Sögufélaga Ísfirðinga. Ísafirði, 1996.
Jón Þ. Þór. Saga Ísafjarðar og Eyrarhrepps hins forna, IV. bindi 1921-1945. Sögufélag Ísfirðinga Ísafirði, 1990.
Jón Grímsson. „Ísafjörður fyrir 60 árum“. Ársrit Sögufélags Ísfirðinga 1956. Prentstofan Ísrún h.f. Ísafirði, 1956.
|
